Pszczyna


  Zagroda Wsi Pszczyńskiej, skansen utworzony w latach 70. XX w. o powierzchni 2 ha. W skład ekspozycji wchodzą:
 brama - wiata z XIX w., pochodząca sprzed kościoła drewnianego z XVI w. w Golasowicach (kościół spłonął doszczętnie w latach 70. XX wieku);
 szopa na siano z Frydku (ob. kasa), rekonstrukcja ostatniego zachowanego do czasów budowy skansenu tego typu obiektu w regionie, który w związku ze złym stanem drewna nie nadawał się do przeniesienia. Przy rekonstrukcji użyto materiału z rozebranej szopy z XIX w. z Miedźnej;
 stodoła z Kobielic z 1811 w., prostokątna (rzadszy typ na ziemi pszczyńskiej - częściej spotykane były obiekty ośmioboczne), o konstrukcji opartej o narożne głazy, z dwoma wejściami. We wnętrzu klepisko i sąsiadujące z nim przysieki oddzielone od klepiska deskami. Ekspozycję wewnątrz stanowią stare sprzęty gospodarskie, wśród których m.in. wietrznie do odzielenia poprzez przedmuchiwanie ziarna od plew;
 masztalnia z Wisły Wielkiej z 1799 r., czyli pomieszczenie dla koni lub do przechowywania wozów z poddaszem na siano. Zbudowana w konstrukcji słupowej i wieńcowej. Wewnątrz eksponowane są: drewniane widły, chomąta dla koni i krów, babki do ostrzenia kos, koziołki rymarskie, kobylica, sztychówki, brony;
 chałupa z Grzawy z z 1831 r., prostokątna o wymiarach 12,40 / 6,60m oparta o fundament z łamanego kamienia, konstrukcji wieńcowej, dwutraktowa z sienią na przestrzał i z dwiema izbami mieszkalnymi po jednej stronie oraz kuchnią i komorą po drugiej. Drzwi wejściowe zwieńczone półkoliście, niskie, okna dwuskrzydłowe, trójpolowe z parapetami na kwiaty typu pelargonie; Ekspozycja wewnątrz chałupy obejmuje m.in. łóżko z "kulokami", kołyskę, ręcznie malowane szafy z XVIII w., skrzynie wianowe ze zdobieniami, makatki ścienne, krzyż ze świecznikami, formy do wyrobu masła, skopki na mleko, miarki, wagę, zegary, zazdroski, prasy do sera, pasek do ostrzenia brzytwy, maszyny do szycia firmy Singer, tłocznię do owoców, nosidła do wody, garnek typu sagan, maślenice: bębnową i pionową, młynki do kawy, formę do wypieku barana wielkanocnego, obrazy świętych, figurę Matki Boskiej, pojemnik na święconą wodę, kapę na łózko, bieliznę, lampy naftowe, krykę, gwiazdę kolędników, stroje ludowe, stroje kolędników;
 stodoła z Kryr z XVIII w., o wymiarach 21 / 9,30 m, ośmioboczna, konstrukcji wieńcowej zawęglonej na jaskółczy ogon z dachem opartym na poziomej belce (tzw. ślemień) wspartej dwoma pionowymi słupami (tzw. sochy), dzięki czemu nie obciąża ścian stodoły. Wewnątrz ekspozycja bryczek oraz wóz strażacki, karawan, wóz "drabiniok", wóz "rafiok", sanki;
 kuźnia z Goczałkowic z XIX w., o typowej konstrukcji dla tych terenów z okapem odprowadzającym dym do otworu w szczycie oraz piecem z łamanego kamienia. Wewnątrz ekspozycja składająca się ponadto z miechów kowalskich, wiertarki, miecha podwieszanego, imadła kowalskiego i innych narzędzi kowalskich;
 wozownia z Warszowic z XIX w., wewnątrz: sztyftówka z oddzielaniem słomy, sztyftówka kompletna z czyszczeniem ziarna, sieczkarnia bębnowa i paczkarnia do słomy, sieczkarnia ręczna, sztyftówka prosta;
 Spichlerz z Dębiny z XVIII w., czyli magazyn na zboże, w pszczyńskiej gwarze zwany "sypaniem", z podestem przed wejściem (tzw. "ławką") do układania worków. Wewnątrz m.in.: pralki, magielnice: magiel skrzyniowy, pionowy z wałkami napinanymi przez sprężyny, pionowy z wałkami napinanymi resorem, narzędzia do przygotowywania lnu na kołowrotki;
 młynek wietrzny z Zebrzydowic, 1907 r., z urządzeniem do mielenia w postaci drewnianego stojaka z żarnami, nad którymi dozownik ziarna oraz ośka metalowa przenosząca napęd z umieszczonych nad budynkiem metalowych śmigów;
 pasieka: ul kłodowy dla trzech rojów ozdobiony rzeźbą twarzy, ule skrzynkowe, ule plecione ze słomy. Pasieka jest "czynna" - z pszczołami;
 studnia z Łąki z drewnianą obudową i daszkiem, sześcioboczna - rekonstrukcja;
 spichlerz dworski z Czechowic z 1784, trzypoziomowy - parter, piętro i poddasze - obecnie (2007 r.) niedostępny dla turystów;
 młyn wodny z Bojszów, obecnie karczma "Stary Młyn", wewnątrz dwa pomieszczenia i poddasze, trzy urządzenia do mielenia ziarna z dozownikami, piec i drewniana, ręcznie malowana skrzynia oraz współczesne wyposażenie;
  w książce "Budownictwo drewniane na ziemi pszczyńskiej" autor, Andrzej Spyra, pisze też o planach zrekonstruowania, w oparciu o rysunek ze zbiorów muzeum pszczyńskiego i z wykorzystaniem oryginalnych fragmentów (m.in. podmurówki) wiatraka z Miedźnej, nie zostało to do tej pory wykonane.
Rozmieszczenie obiektów

1. Brama z Golasowic;
2. szopa na siano z Frydka (ob. kasa);
3. stodoła z Kryr;
4. stodółka z Kobielic; 5. masztalnia z Wisły Wielkiej;
6. mostek;
7. spichlerz dworski z Czechowic; 8. wozownia z Miedźnej;
9. pasieka; 10. kuźnia z Goczałkowic; 11. młynek wietrzny z Zebrzydowic; 12. studnia z Łąki; 13. spichlerz z Dębiny; 14. chałupa z Grzawy; 15. młyn wodny z Bojszów (ob. restauracja).

Otoczenie:
   Skansen znajduje się na terenie Parku Dworcowego oddzdzielonego od Parku Zamkowego ulicą Katowicką.
O mieście:
   Miasto z siedzibą gminy i powiatu ziemskiego położone na Równinie Pszczyńskiej na Górnym Śląsku nad rzeką Pszczynką. Liczy ok. 45 000 mieszkańców.
   Wzmiankowana w 1303 r., jednak wiadomo o grodzie istniejącym tu wcześniej. Gród zbudowany był nad rzeką Pszczynką, w bagiennym terenie, na szlaku handlowym z Krakowa na południe Europy przez Bramę Morawską.

   Początkowo należała do Małopolski (wraz z m.in. Bytomiem) - do 1178 r., kiedy to książe Kazimierz Sprawiedliwy podarował te ziemie Mieszkowi Plątonogiemu. Od tej pory we władaniu książąt opolskich i raciborskich. 1327 r. tereny dzisiejszej Pszczyny znajdowały się w księstwie Leszka, który podobnie jak inni śląscy książęta przyjął zwierzchnictwo króla Czech Jana Luksemburskiego.

   Książe Leszek nie pozostawił potomków i po jego śmierci w 1336 r. panowanie w księstwie przypadło księciu opawskiemu z rodu Przemyślidów - Mikołajowi II, wnuk Mikołaja II - Jan II Żelazny wyodrębnił w 1402 r. ziemię pszczyńską z Mikołowem i Bieruniem, którą przekazał swojej żonie - Helenie Korybutównie, która po śmierci męża w 1424 r. samodzielnie panowała na zamku pszczyńskim. W 1433 r. miał miejsce najazd husytów oraz nieudane dla nich oblężenie pszczyńskiego zamku. Po śmierci Heleny w 1449 r. Pszczyna znalazła się w rękach jej syna, Mikołaja, którego żoną była córka kupca krakowskiego Barbara Rokemberg i to ona, po śmierci męża w 1452 r., była kolejną właścicielką Pszczyny. Została wygnana przez pasierba Jana Karniowskiego. W 1465 r. władzę przejął brat Jana - Wacław, książe rybnicki. Jego panowanie naznaczone licznymi konfliktami doprowadziło do oblężenia Pszczyny przez wojska węgierskie dowodzone przez króla Macieja Korwina, wskutek czego Wacław został uwięziony i w niewoli zmarł. Pszczyna przypadła wówczas, na życienie króla, czeskiemu królewiczowi Hynko z Podiebradów, ten zaś odstąpił pszczyńską ziemię bratu - księciu ziębickiemu - Wiktorynowi, który sprzedał Pszczynę w 1480 r. księciu cieszyńskiemu Kazimierzowi II. Kazimierz II potwierdził prawa miejskie Pszczyny, które Pszczyna posiadała prawdopodobnie już w XIII w. i odsprzedał Pszczynę Aleksemu Turzonowi - magnatowi węgierskiemu - w 1517 r. Za panowania magnata Pszczyna uzyskała status Wolnego Państwa Stanowego.

   W 1548 r. Pszczynę zakupił biskup wrocławski Baltazar Promnitz i ustanowił majorat. Pszczyna znalazła się w posiadaniu rodu Promnitzów aż na dwa stulecia. W tym okresie miasto, podobnie jak i inne rejony Śląska, dwukrotnie ucierpiało w wyniku wojen: trzydziestoletniej i siedmioletniej. W 1746 r. Pszczyna została włączona do Prus, a rzeka Wisła stała się rzeką graniczną odzielającą Prusy od Austrii i Górny Śląsk od Śląska Cieszyńskiego. Ostatnim właścicielem z rodu Promnitzów był Jan Erdmann i on za zgodą króla Prus, przekazał te ziemie siostrzeńcowi Fryderykowi Erdmanowi z rodu Anhalt-Kothen. Za czasów Henryka Erdmana Pszczyna utrzymywała znaczące kontakty z Polską, sam Henryk otrzymał nawet polski tytuł szlachecki. Ród Anhaltów panował w Pszczynie do poł. XIX w. Ludność polska na ziemi pszczyńskiej stanowiła wtedy aż 94% ogółu, nie była germanizowana w znaczący sposób do momentu przekazania ziemi pszczyńskiej przez ostatniego z rodu - księcia Henryka, siostrzeńcowi, pochodzącemu z jednego z najbogatszych w Rzeszy Niemieckiej rodu Hochbergów z Książa, księciowi Janowi Henrykowi XV. Jeszcze w l. 1845-47 w Pszczynie ukazywała się gazeta w języku polskim - założony przez Niemca Karola Feistla z Nysy "Tygodnik Polski poświęcony Włościanom", ale już w drugiej połowie XIX wieku, podobnie jak na całym Górnym Śląsku, wprowadzono intensywne akcje germanizacyjne i prześladowania za używanie języka polskiego. Prowadzona była też akcja antykatolicka. Spowodowało to paradoksalnie wzmocnienie polskiej świadomości narodowej, powstawanie polskich organizacji lub zdominowanych przez Polaków organizacji katolickich.

   W czasie I wojny światowej zamek w Pszczynie stał się na dwa lata główną kwaterą wschodnich wojsk cesarza Wilhelma II. 5. XI. 1916 r. w zamku podpisano deklarację niemieckiego i austriackiego cesarza o utworzeniu zależnego od Niemiec Królestwa Polski. Miało to tylko na celu zdobycie poparcia polskiego społeczeństwa dla działań wojennych, natomiast nie miało znaczenia dla sprawy polskiej niepodległości.

   Po wojnie Hochbergom (panował wówczas Jan Henryk XI) zależało na utworzeniu samodzielnego państwa pod jego rządami, a przede wszyskim na nie włączeniu jego posiadłości do Polski. 16 sierpnia 1919 wybuchło I Powstanie Śląskie, którego pszczyńscy uczestnicy zaatakowani przez wojska niemieckie zostali już w miejscu zbiórki. Hochbergowie udostępnili wówczas zamek paramilitarnym oddziałom niemieckim i utworzyli w zamkowych piwnicach więzienie dla powstańców. Jan Henryk XV brał udział w walkach z Powstańcami Śląskimi tworząc i wyposażając oddział pod dowództwem jego syna. Ludność pszczyńska aktywnie uczestniczyła we wszystkich Powstaniach Śląskich. Do wielu utarczek i walk doszło na terenie miasta. Po plebiscytach narodowościowych w 1921 r. 53.370 mieszkańców ziemi pszczyńskiej opowiedziało się za przyłączeniem do Polski, zaś tylko 18.675 za przyłączeniem do Niemiec. 29 czerwca 1922 r. po podziale Śląska między Polskę i Niemcy do miasta wkroczyły wojska polskie z gen. Szeptyckim i Pszczyna, wraz z całym powiatem pszczyńskim znalazła się w granicach Polski. Z tej okazji, nieco później, miasto odwiedził Józef Piłsudski.

   Podczas Kampanii Wrześniowej Pszczyna broniona była przez 6 Dywizję Piechoty Zmechanizowanej z Armii "Kraków" pod dowództwem gen. Bernarda Monda wspomaganą przez harcerzy i byłych powstańców śląskich dowodzonych przez Jana Świerkota i Józefa Szenderę. 2.IX. 1939 roku w czasie bitwy pod pobliskimi Ćwiklicami śmierć poniosło 217 żołnierzy polskich.

   Czasy okupacji - podobnie jak na całym Górnym Ślasku to okres prześladowań ludności polskiej, aresztowań, egzekucji, wywózek do obozów kocentracyjnych byłych powstańców śląskich, działaczy polskich, oraz cywilnych ochotników bioracych udział w czasie walk wrześniowych. Mimo to w okolicy aktywnie działały podziemne organizacje zbrojne powiązane z Armią Krajową. W 1945 r. mieszkańcy ziemi pszczyńskiej byli świadkami jednego z tragicznych marszów śmierci, podczas którego ewakuowano więźniów z obozów kocentracyjnych m.in. w Oświęcimiu do m.in. stacji kolejowej w Wodzisławiu Śląskim, w trakcie którego wielu więźniów zginęło. 10 lutego 1945 r. do Pszczyny wkroczyła Armia Czerwona. Pszczyna nie ucierpiała w wyniku działań wojennych, gdyż zagrożony okrążeniem Wehrmacht wycofał się wcześniej z miasta. Pszczynka

   Po wojnie w mieście zbudowano osiedle wielkopłytowe, powstała także zapora wodna na Wiśle w pobliskich Goczałkowicach. Zamek zmieniono w muzeum. Przemysłu w wielkim stopniu nie rozwinięto dzięki czemu Pszczyna i powiat pszczyński stały się miejscem wypoczynku i wycieczek krajoznawczych. Turystów zainteresowanych zabytkami i historią przyciągają zamek z jednymi z najlepiej zachowanych wnętrz w Polsce, jeden z największych rynków w Polsce, park dworski w stylu angielskim. Wielbicieli przyrody wabi w te tereny Jez. Goczałkowickie z siedliskami ptaków wodnych, rezerwat żubrów i okoliczne lasy. Powiat jest także ośrodkiem sportów wodnych - taką możliwość stworzył utworzony na rzece Pszczynce w 1987 r. zbiornik Łąka.
Ciekawe miejsca i obiekty w okolicy
zamek w Pszczynie Najważniejsze obiekty i miejsca w Pszczynie:
Zamek Pszczyński: magnacki, klasycystyczny pałac, z piwnicami gotyckimi (pozostałość po zamku obronnym z XIV w.), muzeum wnętrz pałacowych, jedno z najlepiej wyposażonych w Polsce muzeum tego typu. W pałacu m.in. apartamenty cesarza Wilhelma II z korytarzen zachodnim (dawne krużganki renesansowe), sypialnią z łożem neobarokowym, piecem kaflowym, salonem dębowym, sypialnia cesarzowej Augusty Wiktorii z piecem kaflowym, westybul z monumentalnymi schodami i gobelinem z XVII w., galeria lustrzana z kryształowymi lustrami, pozłacanymi stiukami i obrazami z XVIII w., sypialnia księżnej Daisy z rokokową boazerią, rokokowy buduar, łazienka, salon księżnej w stylu klasycystycznym, meble neoklasycystyczne, apartamenty księcia z sypialnią, przedpokojem, gabinetem ze sklepieniami neorenesansowymi, trofea myśliwskie, meble, żyrandol z rogów jelenia, przedpokój myśliwski z trofeami, salon narożny ze złoconą neorokokową boazerią, obrazami z XVIII w., biblioteka i Wielki Salon z meblami z XVIII w., biblia Marcina Lutra z 1708 r., kobierce z XVIII w., obrazy olejne, salon zielony, sypialnia żółta ze złoconym łóżkiem z pocz. XIX w., pokój Reussów, wysoka sala zwierciadlana z malowidłem przedstawiającym niebo na sklepieniu, obrazy z XIX w., neobarokowa boazeria, gabinet miniatur;
Park Zamkowy,Park w Pszczynie o pow. 48 ha w dolinie rzeki Pszczynki, założony w drugiej poł. XVIII w., w stylu angielskim od XIX w., interesujące gatunki drzew, grobowiec Hochbergów, herbaciarnia z XIX wieku, grobowiec Anhaltów, pałacyk klasycystyczny z drugiej poł. XVIII w., stajnie książęce, powozownia, ujeżdżalnia (niestety przekształcona w halę sportową l. 70. XX w.), brama wybrańców - prowadząca z parku na rynek. Park Zamkowy wchodzi w skład podzielonego ulicami kompleksu parkowego o pow. 156 ha;
rynek i okoliczne uliczki: ratusz zbudowany w XVIII w., gruntownie przebudowany w 1931 r., neorenesansowy, kamieniczki z XVIII i XIX wieku, kościół ewangelicki neobarokowy odbudowany po pożarze w 1907 r., kościół p.w. Wszystkich Świętych z XVIII w. z murami pochodzącymi z poprzedniej, zniszczonej przez pożar świątyni, przebudowywany w późniejszych latach, replika studni, sąd grodzki - secesyjny, dawna synagoga z XIX w., od II w.ś. kino (ob. "Wenus"), wille z XIX i pocz. XX w., gmach starostwa;


Muzeum Prasy Śląskiej Muzeum Prasy Śląskiej: maszyny poligraficzne - typograficzne, urządzenia introligatorskie, linotyp, fotoskład (wymienione coraz rzadziej używane są w poligrafii, ale tutaj w oparciu o nie prowadzona bywa produkcja, dlatego można obserwować je w trakcie pracy), historia dziennikarstwa śląskiego, Izba u Telemana z organami z XVIII w. pochodzącymi ze spalonego pszczyńskiego kościoła drewnianego, ul. Piastowska, tel. (032) 210-16-27;

Pokazowa Zagroda Żubrów, w parku Zwierzyniec, otwarta w 2008 r., (ul.Żorska 5, 43-200 Pszczyna, strona www). W pobliżu pole golfowe;
Park Dworcowy, w nim m.in. brama chińska, skansen i cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej z pomnikiem;
stary cmentarz katolicki, figura przydrożna z pocz. XIX w., grobowce z XIX w.;
kirkut zał. w 1811 r. z domem przedpogrzebowym z przeł. XIX i XX w.;

w pobliżu miasta:
rezerwat żubrów o pow. 700 ha, w okolicy Jankowic;
Jezioro Goczałkowickie: zbiornik retencyjny powstały w 1955 r. na rzece Wiśle, największy tego typu akwen wodny w Polsce, chroniony w ramach programu Natura 2000 z uwagi na licznie odwiedzające go i gnieżdżące się tu ptactwo wodne. Za zbiornikiem, w pogodny dzień, panorama Beskidu Śląskiego i Małego;
zbiornik Łąka na rzece Pszczynka, ośrodek sportów wodnych, kąpielisko;
pałacyk myśliwski w Promnicach z XIX w., obecnie hotel;
pałacyk w Rydułtowicach z XVIII w., ob. Ośrodek Edukacyjno-Leczniczo-Rehabilitacyjny dla Dzieci Niewidomych i Niedowidzących, niedostępny do zwiedzania;
wyposażenie kościoła parafialnego w Brzeźcach pochodzące z rozebranego w 1902 r. drewnianego kościoła z XVI wieku: tryptyk z XV wieku, rzeźby i obrazy z XVIII w.;
Goczałkowice Zdrój: uzdrowisko założone w XIX w., dom zdrojowy, nowy dom zdrojowy, dawne hotele i pensjonaty;
kościół parafialny z 1884 r. w Wiśle Wielkiej.
Utracone:
♦ Drewniany kościół p.w. św. Jadwigi zbudowany w 1501 r. w Pszczynie - spalony w 1939 r.
Galeria
chałupa z Grzawy rzeźba ludowa

młyn wodny zręb stodoły z Kryr
ZOBACZ
więcej zdjęć
na osobnej podstronie
Jak dojechać lub dojść?
 Rowerem: ♦ przez Pszczynę przebiegają szlaki rowerowe: R4 (międzynarodowy, zielony) łączący miasto m.in. z Chałupkami, Jastrzębiem Zdrojem, Strumieniem, Oświęcimiem, Krakowem;
rozpoczyna się tu szlak czerwony (Trasa Książęca) do Katowic, prowadzący głównie terenami leśnymi
i szlak Greenways, międzynarodowy, łączący Pszczynę m.in. z Bielsko-Białą.
Pieszo: ♦ spod dworca PKP w Pszczynie - 5 min. ♦ niebieskim Szlakiem Więźniów Oświęcimskich z Oświęcimia do Wodzisławia;
ponadto obok skansenu przebiega Szlak Budownictwa Drewnianego im. Witolda Jakubowskiego z Pszczyny do Góry przez Goczałkowice
oraz Szlak Bursztynowy z Pszczyny do Międzyrzecza przez Lasy Pszczyńskie.
Komunikacją publiczną: ♦ Pszczyna jest położona przy dość popularnej trasie kolejowej Katowice - Bielsko-Biała.
Samochodem: ♦ drogą kraj. nr 1 Katowice - Bielsko-Biała.
Informacje praktyczne
adres muzeum Zagroda Wsi Pszczyńskiej, godziny otwarcia:
ul. Parkowa
43-200 Pszczyna
tel.: 604-508-718
poniedziałek - piątek: od 10:00 do 16:00;
sobota i niedziela: od 10:00 do 17:00;
od 1 listopada do 30 kwietnia zwiedzanie skansenu możliwe tylko po uprzedniej rezerwacji telefonicznej pod numerem telefonu: 0604-508-718.
Informacja turystyczna:
Biuro Informacji Turystycznej
Brama Wybrańców 1
43-200 Pszczyna
tel: 032/ 212-99-99
e-mail: bit@pszczyna.info.pl
Gastronomia i noclegi: kliknij link zewn.
Komunikacja - rozkłady jazdy:
PKS Pszczyna;
rozkład jazdy PKP.
Najbliższe drewniane zabytki
Wisła Mała;
Łąka;
♦ Ćwiklice (kościół);
♦ Miedźna (kościół);
♦ Grzawa (kościół);
♦ Jawiszowice, woj. małopolskie (kościół);
♦ Bieruń Stary (kościół);
♦ Góra (kościół);
♦ Stara Wieś (kościół, szkoła, domy).
Linki
Źródła
♦ "Pszczyna wczoraj i dziś", Pszczyna, 2003 r.;
Andrzej Spyra "Budownictwo drewniane na ziemi pszczyńskiej"; Towarzystwo Miłośników Ziemi Pszczyńskiej, Pszczyna 1982 r.;
♦ "Ścieżki rowerowe powiatu pszczyńskiego. Przewodnik", Starostwo Powiatowe w Pszczynie, 2004 r.;
Krzysztof Bzowski "Pszczyna, perła Górnego Śląska", wyd. Bezdroża, Kraków 2005 r.;
♦ strona internetowa powiatu pszczyńskiego;
♦ Wikipedia.
Copyright by
www.drewnianyslask.za.pl
(2007)