Chorzów (Górnośląski Park Etnograficzny)
  Muzeum Wsi Górnośląskiej położone jest na terenie Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku - dużym parkowym kompleksie o pow. 600 ha utworzonym na terenach stanowiących niegdyś nieużytki i hałdy decyzją z 1950 r.
  Plany zbudowania skansenu na terenie dzisiejszego GOP pojawiły się już w okresie międzywojennym. Udaremnił je wybuch II wojny światowej. Do idei powrócono w 1952 r. na Walnym Zjeździe Polskiego Tow. Ludoznawczego w Katowicach. Założenia programowe gotowe były w 1958 r., a plan zagospodarowania przestrzennego rozpoczęto opracowywać w 1961 roku. Pierwszym etapem budowy skansenu, w 1964 r., było przeniesienie spichlerza z Warszowic i wiatraka z Grzawy.
   Do przeniesienia na teren skansenu wytypowano także kościół, co nie spodobało się wizytującej WPKiW delegacji rządowej i prace nad utworzeniem skansenu przerwano na pięć lat. Ostatecznie staraniem środowiska muzealnego i konserwatora zabytków wznowione zostały w 1969 r., ale zrezygnowano z przeniesienia kościoła. Kościół znalazł się tu dopiero w 1997 r. W l. 1969-1975 wykonano imponujące rozmiarem prace związanie z budową dróg, ukształtowaniem terenu i nasadzeniem roślinności na zdegradowanym przez przemysł terenie przyszłego skansenu. W 1975 r. skansen z 33 obiektami udostępniono zwiedzającym.
   Muzeum posiada obecnie ponad 60 obiektów, docelowo liczyć będzie 100. Skansen podzielony jest na "podregiony" śląskie, (w których umieszczono obiekty zgodnie z ich pochodzeniem): beskidzki, podgórski, przemysłowy, pszczyńsko-rybnicki, lubliniecki. Jest także reprezentowane małopolskie Zagłębie Dąbrowskie. Część obiektów ustawionych jest w grupach - w ten sposób udało się z pochodzących z różnych miejscowości zabytków odtworzyć dawny wygląd zagród - charakterystycznych dla danego rejonu. Wolnostojące są te, które również w pierwotnym terenie takimi zazwyczaj były. Są to m.in. spichlerze, wiatrak, karczma.

   Skansen chorzowski to dziś prężnie działająca placówka. Prowadzona jest m.in. działalność wydawnicza i edukacyjna, organizowane są wystawy czasowe - sprzętów związanych z regionem, a także fotograficzne i malarskie - na ten cel zagospodarowano kilka drewnianych obiektów. Odbywają się imprezy cykliczne - takie jak "Dzień miodu" czy "Dzień chleba" połączone z targami żywności i wyrobów ludowych. Są występy zespołów ludowych, folkowych i kabaretów, pokazy pieczenia chleba, imprezy niezwiązane z tematyką muzeum - n.p. wystawy psów rasowych. Działa tu restauracja, a w kościele odbywają się msze św. (w każdą niedzielę od maja do października).
   Atrakcyjność skansenu podnoszą mieszkające na jego terenie zwierzęta - m.in. konie i owce oraz pieczołowicie odtworzony wiejski pejzaż z m.in. polami uprawnymi, drzewami owocowymi, ciekiem wodnym.    Fachowe i pomysłowe zarządzanie skansenem oraz jego dogodne położenie (w pobliżu dużego katowickiego osiedla mieszkaniowego i hipermarketu) powoduje, że skansen cieszy się dużym zainteresowaniem zwiedzających - atrakcje, które oferuje wraz z małą architekturą i punktami gastronomicznymi sprawiają, że jest on idealnym miejscem do wypoczynku połączonego z edukacją.
Podregion górski:
zagroda łąkowa - w niej m.in.: chałupa z Istebnej z 1876 r., chałupa tkacza z Brennejzrębowa, dach krokwiowy, kryty gontem z podcieniem od północnej strony. Obok drzwi wejściowych ogrodzenie dla cieląt. Wewnątrz sień i dwa pomieszczenia. Izba główna z piecem z dwiema częściami: niższą służącą do gotowania potraw i wyższą do wypiekania chleba i placków. Izba niższa służyła do przechowywania jedzenia oraz pełniła funkcje mieszkalne. Wyposażenie izby głównej to m.in.: ławy ustawione wzdłuż ścian, stół z kamienną płytą, szafka na garnki, łóżka, kołyski, obrazy religijne. Wyposażenie drugiej izby jest podobne, zgromadzono tu ponadto naczynia: gliniane do przechowywania mleka i drewniane na ser i mięso;
chlew z Istebnej z poł. XIX w. z drewna świerkowego, zrębowy, zawęgłowanie na "rybi ogon", z krokwiowym, gontowym, dwuspadowym dachem i z dobudowanymi od zachodniej strony chlewikami;
kapliczka - kopia kapliczki z XX wieku stojącej w Istebnej. Wewnątrz figura Matki Boskiej;
garbarnia z Koniakowa z 1900 r., we wnętrzu trzy kadzie do garbowania skór oraz wystawa o historii Górnośląskiego Parku Etnograficznego z makietą parku;
zagroda bogatego chłopa: chałupa z Istebnej z 1794 r. wieku, postawiona na kamiennej podmurówce, z sienią, w której zgromadzono żarna do mielenia zboża oraz szafę, z izbą dymną, izbą mieszkalno-magazynową z bogatym wyposażeniem (m.in. skrzynie na ubrania, dwa łóżka, szafa, obrazy religijne), komorą z warsztatem stolarskim. Obok chałupy chlew z Istebnej z XVIII w., stodoła z Istebnej z poł. XVIII w. z ekspozycją o mechanizacji rolnictwa, ,spichlerz z piwnicą z Brennej z XIX w.;
zespół pasterski odtwarzający zabudowę wysokogórską. W jego skład wchodzą m.in.: chałupa groniowa z Brennej z 1809 r. z izbą dymną, komorą i oborą z osobnym wejściem oraz ze strychem, wewnątrz m.in. warsztat tkacki. Piec nie posiada przewodów kominowych, ale, żeby nie tracić zbyt dużo ciepła drzwi w trakcie wietrzenia, drzwi podzielono na część dolną i mniejszą górną, którą traktowano jako lufcik; chałupa tkacza z Brennej z 1820 r.; szopa na owce z Brennej z przeł. XVIII i XIX w.; szopa na owce z Brennej z poł. XIX wieku; kopia szałasu pasterskiego z Brennej z paleniskiem i kotłem. W zagrodzie wypasane są owce, które korzystają też z jednego z szałasów.

Podregion podgórski:

zagroda średniozamożnego chłopa: kuźnia z Zamarsek
chałupa z Bażanowic k. Cieszyna z 1872 r. z sienią i pomieszczeniami mieszkalnymi - wyposażonymi m.in. w kominek i meble z przeł. XIX i XX w. oraz z pomieszczeniami gospodarczymi - stajnią i spiżarnią; stodoła z Ustronia z drugiej poł. XIX w.; kuźnia z Zamarsek z 1843 r. z m.in. kamiennym paleniskiem z miechem, kowadłem i narzędziami kowalskimi;
zagroda bogatego chłopa z chałupą z Goleszowa z 1886 r., szopą z Ligoty k. Bielska-Białej z poł. XIX w., wiatrakiem z Ustronia-Nierodzimia z 1918 r., oraz z rekonstrukcją pieca chlebowego z Landka k. Strumienia z 1946 r. - latem pokazy wypieku chleba.


Podregion pszczyńsko-rybnicki, w nim m.in.:


kapliczka z Gostynia z XX wieku (rekonstrukcja),
zagroda bogatego chłopa - w niej: chałupa z Frydka z 1852 r. z czterema pomieszczeniami - dwiema izbami, komorą i stajnią, w komorze m.in. piec do wypieku chleba, beczki na kapustę, w izbie "paradnej" m.in. obrazy, malowana skrzynia, łóżka; chlew z Kobióra z poł. XIX w.; stodoła z Brześć z poł.XIX w. z ośmiospadowym dachem,zagroda bogarego chłopa szopa na siano z Kobióra z poł. XIX w., szopa na wozy z Kryr z XIX w., szopa na narzędzia z Kryr z XIX w., studnia z Łąki z XX w. (rekonstrukcja), pasieka z ulami kłodowymi;
zagroda bezrolnego chłopa: chałupa z Dziećkowic z 1837 r. - konstrukcji zrębowej, z dachem czterospadowym krytym słomą, na kalenicy dodatkowo deseczkami. Przed wejściem warsztat szewski. Wewnątrz sień (do poł. szerokości budynku), komórka, izba, komora. Wyposażenie to m.in. żarna (w sieni), piec warzelny w izbie.
zagroda średniozamożnego chłopa: chałupa z Krasów z XIX w. z ozdobnymi drzwiami, wewnątrz m.in. izba "paradna" z m.in. meblami z przeł. XIX i XX w., komora, kuchnia, stodoła z Kobióra z poł. XIX w. z dachem ośmiospadowym, chlew z wozówką z Mikołowa z XIX w., szopa z Kobióra z XIX w. dwuczłonowa, kopia studni z Kobióra z XX w.;
wiatrak z Grzawy z 1813 r. zmodernizowany pod koniec XIX w., postawiony na kamiennym cokole z dębowym pierścieniem, na którym znajduje się szyna, dzięki której, oraz dzięki położonej na niej rolkom, wiatrak w prosty sposób mógł być obracany zgodnie z kierunkiem wiatru. Ściany konstrukcji słupowo-ryglowej pobite deskami - poza ścianą frontową - pobitą gontem podobnie jak dwuspadowy dach. Wewnątrz na wyższym poziomie drewniany wał z podpiętymi na zewnątrz skrzydłami i z mechanizmem przenoszącym napęd na kamienie młyńskie, czyszczarkę i odsiewacz;
zagroda młyńska: młyn z Imielina 1855 r. z kołem na drewnianym wale. Wewnątrz izba mieszkalna (otynkowana wewnątrz, ze ścianami pomalowanymi niebieską farbą, ozdobionymi wzorkami kwiatowymi, z m.in. meblami z lat 30. XX w.) i pomieszczenie gospodarcze (również otynkowane wewnątrz, pobielone z m.in. stołem, szafą i łóżkiem), spichlerz z Warszowic z poł. XVIII w. z drewna świerkowego, zrębowy, osadzony na dębowych "peckach", dach gontowy, czterospadowy z okapem nad drzwiami; rekonstrukcja studni z Imielina z XIX w. ze zrębową obudową i dwuspadowym daszkiem;
♦ rekonstrukcja kapliczki z Bujakowa z rzeźbą św. Stanisława z XIX w.
Kościół pw. św. Józefa Robotnika z Nieboczów - zobacz na osobnej podstronie;
areszt sołecki ze Skrzyszowa z poł. XIX w. - służył jako tymczasowe więzienie, do którego kierował wójt za kradzieże - przed przybyciem wodzisławskiej policji;
♦ rekonstrukcja karczmy ze Świerczyńca z 1870 r. z gontowym, krokwiowym dachem, zrębowymi ścianami, dwiema salami dla gości (z bufetem i ladą - oryginalnymi i odtworzonymi ławami i stołami) i z częścią mieszkalną dla właścicieli obiektu (obecnie część mieszkalna zaadaptowana na zaplecze restauracji, która działa w tym obiekcie).

Podregion przemysłowy,
czyli tereny, na które w XIX w. wkroczył przemysł:chałupa z Panewnik
zagroda sołecka: chałupa sołtysa Katowic Kazimierza Skiby z 1820 r. - zbudowana przy ul. Wojewódzkiej i Reymonta, przeniesiona przez właścicieli do katowickiej dzielnicy Zawodzie, stamtąd do skansenu. Posiada sień, izbę wycużną z wyposażeniem z XIX w. (m.in. kredens, skrzynia posażna), izbę z alkierzem i kuchnię ze spiżarnią, chlewik z Katowic - Bogucic z XIX w., gołębnik z Dąbrówki Małej z 1910 r., szafkowa kapliczka z Bytomia z pocz. XX w. z obrazem,
♦  zagroda zagrodnicza: ogrodzona drewnianym płotem z bramą wjazdową: chałupa z Katowic - Panewnik z 1866 r., ściany zrębowe, dach krokwiowy, z izbą i "izbetką" po jednej stronie i kuchnią i komorą po drugiej oraz komórką na końcu sieni, wewnątrz m.in. piece kaflowe, stodoła z Miedar z drug. poł. XIX w., kryta słomą, rekonstrukcja studni z Panewnik z XX w., z obudową z desek i wałem korbowym.

szkoła wiejska w chałupie z Kaliny

Podregion lubliniecki:

zagroda średniozamożnego chłopa: chałupa z Kaliny z 1851 r., ściany konstrukcji zrębowej, dach krokwiowy, pokryty słomą, kalenica zabezpieczona deskami. Wewnątrz od 2000 r. szkoła wiejska z izbą nauczyciela i z izbą lekcyjną - służącą dziś w czasie lekcji muzealnych organizowanych w Parku;
zagroda robotników leśnych: chałupa z 1828 r. i stodoła z XIX w., oba obiekty pochodzą z Bruśka;
♦ rekonstrukcja domkowej kapliczki z Dębowej Góry z XIX w. z rzeźbą św. Jana Nepomucena (współczesną), kuźnia z Łaz

Podregion Zagłębie Dąbrowskie,
czyli historycznie część Małopolski:

zagroda bogatego chłopa z Łaz k. Błędowa z XIX w.: stodoła, chałupa ze stajnią i kuźnia z wozówką;
♦ zagroda typu małomiasteczkowego: chałupa z Kromołowa k. Zawiercia z warsztatem rzemieślniczym (garncarskim), kopia kapliczki słupowej z Łaz k. Błędowa z XX w.

spichlerz dworski z Simoradza

Spichlerze:

spichlerz plebański z Pilchowic z XVIII w. z gontowym dachem i z przydaszkiem, ściany konstrukcji zrębowej, wejście z łukowatym sklepieniem, podwójne drzwi z desek;
♦ spichlerz chłopski z Pszowa z przeł. XVIII i XIX w., typu kopulastego, ściany zrębowe pokryte gliną i pomalowane na biało, dach dwuspadowy, kryty słomą. Wewnątrz wystawa p.t. "Naczynia zasobowe na Górnym Śląsku",
spichlerz plebański z Wojkowic z przeł. XVIII i XIX w. z galerią wspartą na belkach stropowych niższego piętra,
spichlerz dworski z Bujakowa z XVIII w., wewnątrz wystawy;
spichlerz dworski ze Śmiłowic z XVIII w., wewnątrz wystawy;
spichlerz dworski z Simoradza z przeł. XVIII i XIX w., wewnątrz wystawy, "Uprawa roli na Górnym Śląsku od poł. XIX w. do pocz. XX w.";
spichlerz chłopski z Bojanowa z XVIII w.
Otoczenie
   Jak już zostało wspomniane skansen znajduje się na terenie Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, a konkretnie w jego południowo-zachodniej części. Sąsiaduje ze Stadionem Śląskim oraz z hipermarketem wybudowanym w miejscu istniejących wcześniej obiektów sportowych i rekreacyjnych AKS-u Chorzów. Położony jest przy ruchliwej ulicy Parkowej i prowadzą do niego dwa wejścia - jedno z dużym parkingiem, drugie bezpośrednio od strony ulicy (jedyne wejście otwarte zimą). Przy wejściu głównym kasa biletowa prowadząca również sprzedaż wydawnictw i pamiątek, za nią pawilon wystawowy oddany do użytku w 2012 r.
Galeria


Linki
Źródła
♦ "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie", Chorzów, 2002 r., tekst Barbara Heidenreich.
Pozostałe informacje...
♦ ...znajdują się na podstronie o kościele św. Wawrzyńca w Chorzowie.
Copyright by
www.drewnianyslask.za.pl
(2007)